Yıl Sonuna Yetiştiril (emey) en Lisanssız GES’ ler...!

YIL SONUNA YETİŞTİRİL (EMEY) EN LİSANSSIZ GES’ LER...!

Lisanssız GES yatırımlarına uygulanan dağıtım bedeli tutarları 31.12.2017 tarihi itibariyle kWh başına 2.5 kuruş iken 10.25 kuruşa çıkarılıyor, bu durum dağıtım bedellerinin yıl sonunda yüzde 300 artmasına, lisansız GES’lerin net gelirinin yaklaşık % 17.3 düşmesine neden olacak . 31 Aralık 2017 tarihinden önce geçici kabule HAK kazanmış (geçici kabule hazır belgesi alan) lisanssız elektrik yatırımları için bu bedeller indirimli olarak uygulanacağından kurulum aşamasındaki GES’ler alelacele kurularak devreye alındı. Peki sigorta sektörü bu durumdan nasıl etkilenecek?

31 Aralık 2017 Öncesi GES’ lerde Sorunlar Neydi?

2017 yılına kadar GES’ ler için hasar maliyetlerine oranla en büyük risk unsuru Kar Ağırlığı olarak gerçekleşti. Türkiye’ de yeni kurulan Güneş Enerji Santrallerinin büyük bir kısmı ilk ciddi kar yağışında hasar gördü. Son dönemde GES’ lerde bu kadar çok kar ağırlığı hasarının meydana gelmesi kesinlikle tesadüf değildi..! Oluşan bu hasarların çoğunun mühendislik / tasarım hataları sebebiyle gerçekleştiği tespit edildi. Yağan kar etkisiyle meydana gelen doğrudan ve dolaylı zararlar, İş durması, kar kaybı ve sorumluluk hasarları v.s. düşünüldüğünde hasar miktarları çok ciddi boyutlara ulaştı…

Hasar nedenlerinin başında, kar yükü hesaplamaları için standart olarak kabul edilen “ Türk Standardı (TS) 498 Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri yönetmeliğine uyulmaması yer aldı... 1997 yılında yayımlanan bu değerli dokümanın, küresel ısınma etkileri ve yapı teknolojilerindeki değişiklikler nedeniyle güncelliğini yitirdiği anlaşıldı. Hatalı tasarımlar, yoğun kar yağışları ve acil müdahale yöntemlerinin hazır olmaması birleştiğinde ortaya bu yıkım çıktı. Genel olarak öne çıkan hususlar incelendiğnde;

· Proje hataları veya doğru projenin uygulamalarında ( As Built Proje incelenmeli ) hatalı imalat yapıldığı,

· Malzeme seçimi ve kötü işçilik,

· Gizli ayıp, kusurlu imalat,

· İmalatta maliyet yönetimi sonucunda ucuz ve niteliksiz malzeme,

· Bakım ve denetim eksiklikleri etkilerinin öne çıktığı saptandı.

  Kar ağırlığı hasarlarının yanı sıra yüksek frekansa sahip hasarlar şu şekilde sıralandı;

- Otoprodüktör Hücrelerinde Yangın (Tüm santralin durmasına, dolayısıyla ciddi Kar Kaybı hasarlarının oluşmasına neden oldu)

- İnverterlerde İmalat/Montaj Hataları,

- Cihazlardaki Performans Kayıpları

- Ara dönemde yapılan yönetmelik tadilatları sebebiyle meydana gelen kayıplar, (Örneğin; Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’ nun yayınlamış olduğu 22.06.2017 tarih ve 7150-3 sayılı kurul kararı gereğince lisanssız üretim yapan Güneş Enerji Santralinin üretim değerinin 1 MW’ ın üzerine çıkmaması istenmiş, anlık olarak dahi1 MW’ ın üzerinde üretim yapan santrallerin o aya ait gelirlerinin YEKDEM’ e aktarılması suretiyle santral sahibine ödeme yapılmayacağı belirtilmiştir)

- Kötü Niyetli Hareketler (Panellere Zarar Verilmesi)

- Fırtına Hasarları (Tracker mekanizmalı santraller de dahil olmak üzere)

Lisanssız GES Yatırımlarına Uygulanan Dağıtım Bedeli Tutarları Arttırıldıktan Sonraki Süreçte Ne Oldu?

Doğal olarak daha karlı bir işletme isteyen yatırımcılar 31 Aralık 2017 tarihinden önce geçici kabule HAK kazanmış (geçici kabule hazır belgesi alan) lisanssız elektrik yatırımları için bu bedeller indirimli olarak uygulanacağından kurulum aşamasındaki GES’leri alelacele tamamlayarak devreye aldı. Statik Projeler, Zemin Etütleri detaylıca yapılamadan / incelenemeden hızla tasarımlar tamamlandı.  Çoğu projede MW başına 10 - 15 gün gibi çok kısa sürede montajlar tamamladı. Montaj firmaları dar boğaz oluşturdu, bu durumu fırsat olarak gören kişiler bu konuda tecrübe sahibi olmamalarına rağmen montaj firmaları kurarak santral kurulumu gerçekleştirdi. Oluşan dar boğaz direkt olarak kontrol mekanizmalarını da etkisi altına aldı. 2017 yılında geçici kabul için yoğun başvuru geldiğinden TEDAŞ’ın 2017 içinde tümüne geçici kabul verme çabası ayrıca risk unsuru yarattı. Halihazırda bir çok sorun ile karşı karşıya olan GES’ lerde yapılan hızlı imalatlar birçok sorunu da beraberinde getirdi. Alelacele tamamlanan bu projelerde 2018 yılı içinde çok farklı hasar türleri göreceğimiz kesin...!

31 Aralık 2017 Sonrasında GES’ lerde Sorunlar Ne Olacak?

Hızla tamamlanan projelerde kısıtlı süre sebebiyle;  zemin etütlerinin yapılmamış olması veya detaylıca değerlendirilememiş olması, statik projelerin TS 498 standartlarını dahi sağlayamaması, birden fazla proje yapan firmalar için maliyet gözetilerek daha ekonomik tasarımların hayata geçirilme çabası, dolayısıyla güvenlik katsayılarının mühendisler tarafından düşük tutulması, ucuz – kalitesiz malzeme kullanımı, hızla, profesyonel olmayan firmalar tarafından yapılan montaj çalışmalarının tam ve eksiksiz yapılamaması gibi nedenlerle;

- İlk kar yağışı ile birçok santralde çökme hasarları,

- İklim koşullarına bağlı olarak(yağmur veya ilk kar düştükten sonra erimesi için yeterli zaman bulması) zeminin yumuşaması, taşıyıcı elemanların zeminde tutunamaması,

- Kalitesiz ekipmanlar nedeni ile performans kaybı,

- Kalitesiz ekipman / montaj nedeni ile yangın hasarları ve buna bağlı dolaylı kayıplar,

- Rüzgar sebebi ile panel kopmaları,

- DC kablo kopmaları, inverter hasarları, trafo binalarında izolasyon problemleri gibi çok sayıda teknik risk ile çok daha sık karşılaşılması beklenmektedir. Bunların yanı sıra ön görülemeyen farklı hasar tipleri ile karşılaşılacağı da kesindir.  

GES’ lerde hasar frekansının zamanla değişim eğrisi aşağıda gösterilmiştir. Mavi kesikli çizgi normal şartlar altında beklenen hasarı, siyah eğri ise şimdiki durumu göstermektedir(Hızla kurulan santrallerde Tasarım / Montaj Hata Olasılığının Yüksek olması direkt olarak beklenen Hasar Frekansının da artmasına neden olacaktır).    

 

Sigortacılar Ne Yapmalı?

Açıklandığı üzere ön görülebilir..! çok sayıda risk unsuru tehlike riskinin çok ciddi oranda yükselmesine neden olmaktadır. Bu risk unsurları mühendislerin ve tasarımcıların hasar bilinci oluşuncaya, yani pratik saha eğitimleri onlarca hasar sonrasında tamamlanıncaya kadar işletmeciler tarafından sigorta poliçelerine şarj edilmek istenecektir..! Bu nedenle sigortalanmak istenen santraller için Gerçek Risk Analizinin önemi en yüksek düzeydedir. Aksi takdirde fiziki zararların yanı sıra iş durması, kar kaybı gibi dolaylı kayıplarla birlikte oluşan milyonlarca Euroluk hasar tazminat yükünün üstlenilmesi kaçınılmazdır. Yapılacak olan risk analizleri ile;

- Statik Projeler,

- Coğrafi Koşullar,

- Montaj Koşulları,

- Projeye Uygunluk ve Malzeme Kalitesi gibi çok sayıda parametre değerlendirilmelidir. Firma sahiplerinin bu konularda örnek hasarlar ile uyarılması ve gerekli önlemlerin alınması ile hasar frekanslarının çok daha düşük seviyelere indirilmesi mümkündür.

Daha da önemlisi teminat verilmeden önce mutlaka;

- Ruhsat Tarihi

- Montaj Sözleşmeleri,

- Montaj Süresi,

- TEDAŞ Onayları talep edilerek incelenmeli, imalatların ne kadar kısa süre içerisinde yapıldığı tespit edilerek RİSK YAKLAŞIMI geliştirilmelidir. Bu dönemde kurulan santraller için uzman incelemelerinin yaptırılması milyon dolarlık hasar yükünün minimum düzeye indirilebilmesi için olmazsa olmazlar arasında yer almalıdır. Ayrıca Amir Kanun(TTK) gereğince tasarım ve montaj firmaları ilk 2 yıl yapılan tüm imalatlardan sorumlu olacak ise ve bu dönemde hasar frekansının yüksek olacağı beklentisi de mevcut ise rücu haklarının korunması için Garanti Sözleşmeleri ve  kurulumu yapan firmaların taahhütnameleri talep edilerek incelenmeli, hasar anında da kök neden uzmanlarca kesin olarak tespit edilmelidir..!

Dikkate alınması gereken bir diğer husus ise olası bir hasar Garanti Kapsamında giderilse de Dolaylı Kayıplar için oluşan tazminat talepleridir. Genellikle Sigortalılar ile Üreticiler arasında imzalanan sözleşmeler her ne kadar dolaylı kayıpların üreticiler tarafından tazminini engellese de son zamanlarda dolaylı kayıpların karşılandığı sözleşmelere de rastlanılmaktadır. Bu kapsamda sigortalılar bilgilendirilmeli, sigortacılar garanti kapsamında kar kaybı hasarları için teminat vermekten imtina etmelidir.

Sonuç olarak; Halihazırda bünyesinde çok sayıda teknik risk unsuru barındıran GES İşletmelerinde yönetmelikte yapılan değişiklik sonrası çok kısa sürede plansız ve özensiz yapılan santraller için 2018 yılında hasar frekansının belirgin oranda artış göstereceği beklenmektedir. Sigortacılar için bu aşamada hasar öncesi TEKNİK RİSK ANALİZİ, hasar sonrası veri madenciliği ile rücu muhatabının belirlenmesi açısından KÖK NEDENİN DOĞRU TESPİTİ yüksek önem arz edecektir…

Ek Olarak; Son zamanlarda Enerji Sektörünün başlıca sorunları arasında yer alan kablo hırsızlık hasarlarına ayrıca değinmek gerekmektedir. Her geçen gün artan enerji santrali sayısı ile doğru orantılı olarak inşaat ve montaj dönemlerinde kablo hırsızlık hasar frekansı da belirgin bir artış gösterecektir. Kısa vadede poliçelere derç edilen güvenlik önlemleri şartlarının bu doğrultuda revize edilmesi mutlak gerekliliktir.